Świat Inaczej

Olimpiada jedzie do Rio! Ale to nie tylko radość dla Brazylijczyków, którzy już planują największą imprezę świata na otwarcie i zamknięcie Olimpiady - ale również dowód na to, jak ważne są dziś państwa rozwijające się. Jakie miejsce w świecie dziś zajmują, jak bardzo przesunął się środek ciężkości w polityce zagranicznej.

Przyznanie prawa do organizacji globalnych igrzysk to politycznie ważki sygnał społeczności międzynarodowej: jesteście ważni, istotni, chcemy Was docenić. Gospodarczo to potwierdzenie, że te państwa są na tyle atrakcyjne, że Olimpiada spokojnie się w nich zwróci i że tam są konsumenci, którymi trzeba się zająć.

Jeśli pobieżnie spojrzeć na kalendarium ważnych imprez sportowych z początku XXI wieku:
I z końca XX wieku, widać wielką zmianę. Od początku lat 90., czyli od momentu gdy znikł dwubiegunowy układ sił w stosunkach międzynarodowych, Olimpiady były w: Barcelonie (1992), Atlancie (1996), Sydney (2000), Atenach (2004). Czyli państwch zamożnych, panstwach "Zachodu".

Od momentu, gdy stało się jasne, że potęga gospodarcza państw rozwijających się jest nie do zignorowania, Olimpiada zagościła w Pekinie (2008), następna będzie w Londynie (wyjątkowo), a kolejna - w 2016 r. - w Rio de Janeiro.

Warto chyba dodać, że następne mistrzostwa świata w piłce nożnej będą w Republice Południowej Afryki (2012), a olimpiada zimowa - w Soczi, w Rosji (2014).

Oczywiście, nie znaczy to że Olimpiady teraz będą zawsze w panstwach rozwijających się - ale to nie jest przypadek, że państwa rozwijające się dostają tak wiele ważnych, prestiżowych imprez. Bo przecież nie tylko o sport tutaj idzie, jak pokazały igrzyska w Pekinie.

W tym kontekście porażka Chicago nie powinna nikogo zaskoczyć.

PS. Świat Inaczej wraca - powoli, po długiej przerwie, i dziękuje wszystkim, którzy czytali podczas okresu hibernacji. Sporo się zmieniło, tierralatina.pl urosła (gratulacje!), blogosfera zmężniała, blox wypiękniał... Świat Inaczej nadal będzie obsesyjnie śledził państwa rozwijające się i wielbił ONZ. To się nie zmieni, to mogę obiecać

Najlepszym komentarzem do zakończonego wczoraj szczytu G20 w Londynie jest zdjęcie czterech globalnych liderów. Zacznijmy od drugiego planu: Amerykanin Barack Obama, podobno najpotężniejszy prezydent świata, cieszy się jak dziecko, z uniesionym do góry kciukiem. W środku śmieje się  Silvio Berlusconi, Europejczyk, obok niego prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew – też zadowolony.

Ale to drugi plan.

Na pierwszym jest dość poważny, gładko uczesany Hu Jintao, prezydent Chin. On lekko się uśmiecha, jest z przodu, pierwszy.

Cieszę się, że to zdjęcie trafiło przynajmniej na jedną czołówkę w Polsce, bo jest historyczne i jeśli cokolwiek będzie przedrukowywane z tego spotkania, to właśnie to.

Zdjęcie świetnie komentuje wyniki spotkania globalnych liderów w Londynie, którzy radzili nad tym, jak walczyć z kryzysem gospodarczym bez precedensu. Uradzili dodatkowe biliony dolarów na stymulowanie gospodarki (Ameryka odetchnęła z ulgą), pomoc dla państw rozwijających się (uzależniona od ropy Rosja się o nie modliła), zapewnienia o solidarności (Europa cieszyła się jak dziecko). Więcej o dokładnych ustaleniach i tekst porozumienia jest tutaj.

Ale to drugi plan decyzji. Kiedy przejrzeć dokładnie tekst komunikatu G20, widać że najważniejsze są trzy elementy:

Po pierwsze, poprzednie centrum decyzji Europa-Ameryka właśnie symbolicznie przestało istnieć. Europa i Ameryka, przygniecione problemami strukturalnymi gospodarki, stojące pod ścianą, zgodziły się złamać niepisane porozumienie że szefem Międzynarodowego Funduszu Walutowego jest Europejczyk, a Banku Światowego – Amerykanin.

We agree that the heads and senior leadership of the international financial institutions should be appointed through an open, transparent, and merit-based selection process.

To znaczy, że państwa rozwijające się – czytaj Chiny – dostaną już wkrótce szefostwo w MFW. Czy to ważne?
Oczywiście – bo MFW dostanie superwładzę nad światowym systemem finansowym, będzie go kontrolował, będzie kontrolował reguły przepływu kapitału! To drugie bardzo ważne postanowienie. To widać w kolejnym akapicie komunikatu:

So alongside the significant increase in resources agreed today we are determined to reform and modernise the international financial institutions to ensure they can assist members and shareholders effectively in the new challenges they face. We will reform their mandates, scope and governance to reflect changes in the world economy and the new challenges of globalisation, and that emerging and developing economies, including the poorest, must have greater voice and representation.

Po trzecie, w deklaracji z Londynu znalazł się punkt o pomocy państwom najbiedniejszym – dostaną 6 mld dol. W ciągu 2-3 lat na pomoc.

We have committed, consistent with the new income model, that additional resources from agreed sales of IMF gold will be used, together with surplus income, to provide $6 billion additional concessional and flexible finance for the poorest countries over the next 2 to 3 years. We call on the IMF to come forward with concrete proposals at the Spring Meetings.

To jest nic i jeśli mówimy o globalnej pomocy po to, by poprawić bezpieczeństwo na świecie, to G20 się zbłaźniło. Świat będzie nadal pękał na zamożnych i biednych. A to oznacza więcej terroryzmu, więcej porwań statków, więcej niestabilności – która nie posłuży ani rozwojowi, ani pokojowi na świecie.

Tym niemniej, 2 kwietnia 2009 w Londynie podpisano coś, co przeniosło znaczną część geopolityki z Atlantyku na Pacyfik.

Bang.

Witajcie w nowym, wspaniałym świecie.

Właśnie zmienił się jego porządek.

PS.
Drodzy Czytelnicy „Świat Inaczej”, ostatnio pewnie zauważyliście, że blog pisze się powoli i z rzadka. Wszystko z powodu nowego projektu, który pochłania więcej niż 100 proc. mojego czasu. Właśnie dlatego Świat Inaczej przechodzi do trybu „wolny, ale lepszy” – będzie mniej tekstów, ale dłuższe i – mam nadzieję – ciekawsze.
Poza tym: jesteście fenomenalni, w zalewie blogasków publikujących klipy z Youtube nadal czytacie nudy o światowej gospodarce, polityce, rozwoju i Tybetańczykach. Dzięki bardzo, szacunek ;-)

To jeden z najdziwniejszych ruchów wyzwoleńczych świata.
Jego bojownicy walczą o kraj, którego nigdy nie widzieli.
Rząd Chin nazywa ich „wielkim zagrożeniem", choć nie mają broni.

To młodzi Tybetańczycy. Ich rodzice uciekli z Tybetu przed  prześladowaniami, oni sami urodzili się w Indiach.
Od zawsze żyją w zawieszeniu: między wspomnieniami rodziców, naukami buddyzmu i najnowszymi modelami telefonów komórkowych.
Pytają: co dalej?
I coraz rzadziej akceptują odpowiedzi Dalajlamy na to pytanie.

***

Najsławniejsze zdjęcie z najbardziej śmiałej akcji antychińskiej w Indiach jest zupełnie zwyczajne.
Niepozorny, chudy chłopak w jasnych dżinsach szarpie się z indyjskimi policjantami na rusztowaniu. Na wysokości 14. piętra.
To Tenzin Tsundue.
Postać jest maleńka, u jej stóp łopoczą trzy zszyte razem czerwone  flagi chińskie z napisem „Free Tibet". Rusztowanie stoi w centrum Bombaju, przy luksusowym hotelu Oberoi. Najważniejsze dzieje się poza kadrem: tam ówczesny premier Chin Zhu Rongji patrzy ze zdumieniem na śmiałka, który odważył się zakłócić oficjalną wizytę i bezczelnie rzucił wyzwanie Chinom.
W rzeczywistości Tenzin Tsundue jest na pierwszy rzut oka jeszcze bardziej niepozorny, niż na zdjęciu. Ale tylko na pierwszy rzut oka.
Szczupły, niewysoki trzydziestolatek ma zawzięty wzrok i ton głosu, który nie znosi sprzeciwu. Gdyby urodził się w Europie, mógłby być zbuntowanym artystą.
Ale urodził się w kraju, który nie jest jego ojczyzną.
- Jesteśmy gośćmi. Indie są piękne, wspaniałe, szanuję je. Wychowałem się tu, gdy moi rodzice przyszli z Tybetu. Ale mieszkać tutaj to tak, jakby cały czas być tylko u kogoś z wizytą. Nawet jeśli dom, do którego poszedłeś jest piękny, to nie jest twój. A to boli - mówi Tenzin i odgarnia włosy, które zasłaniają czerwoną przepaskę na czoło. Nosi ją cały czas od kilku lat. - Nie zdejmę, dopóki Tybet nie będzie wolny.
- A jak nigdy nie będzie?
- Niemożliwe.
Tenzin urodził się w obozie dla uchodźców tybetańskich. Jego rodzice uciekli przez Himalaje w latach 50., po przegranym powstaniu niepodległościowym, przed represjami Chińczyków. Mieli na plecach cały dobytek. Przez góry przeszło wtedy około 80 tys. Tybetańczyków. Prowadził ich Dalajlama.
W ubiegłym roku, przed olimpiadą w Pekinie w odwrotnym kierunku ponad setkę najbardziej wytrwałych zabrał do domu Tenzin. Prowadził pokolenie dzieci uchodźców.
Siedzieliśmy wtedy w czerwcową noc w dużym namiocie trzy kilometry przed Darćulą: małą wioską na granicy z Nepalem, zagubioną w przedgórzu Himalajów. Obok spało kilkunastu Tybetańczyków, skulonych w śpiworach, a Tsundue opowiadał dlaczego walka jest tak ważna. To była ostatnia noc desperackiego marszu młodych Tybetańczyków do ojczyzny.
Marsz zorganizowali młodzi liderzy organizacji pozarządowych na uchodźstwie, w indyjskiej Dharamsali. Chcieli pokazać, że pomimo olimpijskiej propagandy harmonii i sukcesu, problem Tybetu nie znikł.
Byli zdeterminowani: rozdali wszystko, co mieli - bo byli przekonani, że nie wrócą już na wygnanie. I ruszyli.
Przez ponad trzy miesiące kilkuset Tybetańczyków przeszło 1300 kilometrów w upale i kurzu. Wielokrotnie aresztowała ich indyjska policja, Dalajlama dwukrotnie potępił marsz - mówił, że jest „awanturniczy".
Duchowy lider Tybetańczyków wierzy w Drogę Środka - negocjacje z Chinami, które dziś panują w Tybecie. Ma nadzieję, że władze w Pekinie dadzą Tybetowi daleko posuniętą autonomię, pozwolą na zachowanie odrębności. Ale rozmowy przeciągają się od lat; i od lat nic z nich nie wynika.
- Oni zwodzą Dalajlamę, czekają na jego śmierć. Tybet musi być niepodległy, nie autonomiczny. Tymczasem Chińczycy oszukują cały świat, gdy mówią, że chcą z nami negocjować - wykładał wojowniczo Tsundue, i poprawiał okulary posklejane taśmą.
- Dziś w Indiach jest około 100 tysięcy Tybetańczyków. Dorosło już pokolenie, które nigdy nie widziało Tybetu. Co się stanie, jeśli to pokolenie zapomni? To będzie klęska. Dlatego właśnie idziemy w marszu.
- Rodzina? Nie, dziś nie jest czas na dzieci. Ja mam Tybet. To jest dla mnie rodzina.
Tenzin ładował komórkę i laptop z przenośnego generatora, przeglądał notatki, studiował mapę. W namiocie wyglądał jak dowódca przed ostatecznym starciem: wiedział, że droga do Tybetu skończy się przed granicą Indii. Była noc, zacinał deszcz i zimna górska mgła zaczynała oblepiać śpiących.
- My musimy walczyć tutaj, bo tam w Tybecie  walczą codziennie. Zamykają naszych braci za posiadanie portretu Dalajlamy, za śpiewanie pieśni. Musimy mobilizować do nacisków na Chiny. Uświadomić, że ludzie którzy robią z nimi interesy, pośrednio dają pieniądze na okupację Tybetu. Więc jak robicie interesy - żądajcie respektowania praw człowieka. Trzeba to robić, ja wiem jak te prawa są łamane.
Tenzin był w Tybecie nielegalnie: w 1997 roku przedarł się bez dokumentów przez granicę indyjsko-chińską, złapała go straż graniczna. To była samobójcza wyprawa. Dwudziestolatek zgubił się, wiedział tylko że chce trafić do Tybetu. Trafił do więzienia i po trzech miesiącach przesłuchań Chińczycy deportowali go do Indii.
- Czy było warto? Żartujesz? Widziałem swój kraj. Byłem tam, stąpałem po tej ziemi. Jakbym miał mapę, tobym ci chętnie pokazał... To, co że mnie bili, straszyli śmiercią. Gdy mnie wyrzucili do Indii, wiedziałem już na pewno że Tybet należy do nas, i musi być niepodległy. Wszyscy to musimy zrozumieć, nawet Dalajlama.
Dzień później cały marsz Tybetańczyków policja indyjska wyłapała i zapakowała do więźniarek. Tenzin z towarzyszami zamiast walczyć z policją, usiedli w błocie górskiej drogi, i policjanci musieli ich odrywać od siebie siłą.
Nikt nie zaatakował policji - bo buddystom nie wolno stosować przemocy, nawet w walce o dom.

***

Najbardziej wywrotowa, niebezpieczna i antychińska organizacja mieści się w północnych Indiach. Dokładnie: w Dharamsali, w kilku pokojach na piętrze starego domku. Dharamsala jest centrum wolnego Tybetu na wygnaniu. Tam jest siedziba rządu tybetańskiego na uchodźstwie, Dalajlamy. W sumie - kilkaset domów, które przycupnęły na zboczach gór, restauracje, hoteliki, klasztor. Nierówne ulice, turyści i mnisi.
Żeby trafić do antychińskiego centrum, wystarczy skręcić z centralnego placyku wioski, przejść sto metrów, wejść po stromych schodach i pchnąć stare drzwi. Właśnie tam jest biuro Kongresu Młodzieży Tybetańskiej.
Na ścianach „najgroźniejszej" organizacji wiszą wycinki z indyjskiej prasy, na szafie stoi kilka odrapanych megafonów, w kącie - stare ksero.
Na dużym stole aktywista prasuje stos tybetańskich flag.
- Właśnie tego boją się Chiny... Mówią, że jesteśmy organizacją wywrotową? Tylko pekińska propaganda mogła wymyślić coś takiego - mówi z uśmiechem Dondup Dorjee, wiceprzewodniczący Kongresu. Ale zaraz szybko poważnieje. - Mamy po prostu jasno sprecyzowane poglądy. Dziś Tybet jest zniewolony, a musi być niepodległy. Nie ma trzeciej drogi.
Dorjee ma niecałe 30 lat, jest wiceszefem Kongresu i jego sekretarzem ds. informacji. Kończył Uniwersytet Jawaharlala Nehru - prestiżową, rozpolitykowaną uczelnię w New Delhi. Do Kongresu wstąpił, bo chciał czegoś więcej, niż tylko zapewnień że w sprawie Tybetu można dogadać się z Chińczykami. Organizacja ma 25 tys. członków. Żąda wolnego Tybetu.
W okularkach i szczupły, ubrany w marynarkę, pod krawatem - Dondup wygląda bardziej jak urzędnik, niż bojownik o wolność. Gdyby urodził się w Nowym Jorku, albo Londynie, mógłby spokojnie być w awangardzie krytyków sztuki albo starałby się o awans w dużej korporacji.
Ale urodził się jako uchodźca w Indiach.
- I to cię na zawsze naznacza. Moje pokolenie musiało sobie wymyślić swoją ojczyznę - mówi zdecydowanym głosem.
Kongres jest niezależny, finansowany ze składek członkowskich. I głosi poglądy, które przyprawiają o ból głowy Dalajlamę. - Bardzo szanuję Jego Świątobliwość. Ale trudno mi pogodzić się z tym, że jeszcze w latach 80. mówił o niepodległości naszego kraju, a dziś tylko o Drodze Środka. On daje nam prawo wyboru. Nawet Budda mówił: nie idźcie ślepo za mną, tylko przyjdźcie świadomi. My chcemy być świadomi, nawet gdyby to oznaczało sprzeciwienie się Dalajlamie - mówi Dondup.
- Tybetańczycy nigdy nie byli rządzeni przez Chińczyków! - oburza się Dondup. - Nawet Dalajlama nie ma prawa zmieniać historii. Pomiędzy nami i Chińczykami nie ma żadnych punktów wspólnych! To są dwa światy: geograficznie, kulturowo, jeśli idzie o religię. Nie łączy nas nic. Nie ma żadnych podobieństw - wyjaśnia.
Kongres jest jedną z organizacji tybetańskich, która najaktywniej próbuje walczyć o niepodległość. Jego działacze organizowali akcję bojkotu olimpiady w Pekinie w ubiegłym roku, cały czas prowadzą w Dharamsali strajki głodowe, które mają zwrócić uwagę świata na Tybet.
Chętnych nie brakuje, strajkuje się rotacyjnie, po kilkanaście dni. Ale takie protesty nie przyciągają już uwagi.  
- Jesteśmy buddystami, nie wolno nam przekroczyć pewnych granic. Metoda protestu bez przemocy jest podstawowa.
- Ale w ten sposób trudno chyba coś wywalczyć.
- Tak, to niełatwe. Możemy próbować, możemy posuwać się do ekstremalnych form protestu. I tak będzie się działo, bo ludzie są zdesperowani.
- Co to znaczy?
- To znaczy, że poważnie myślą o strajku głodowym do śmierci. Mówią o samospaleniu. Nie mówią tego ot, tak - są poważni. To są ekstremalne formy protestu, skierowane przeciwko sobie. Ale jeśli trzeba, to i po nie sięgniemy. Cierpliwość moich znajomych tu, w Indiach, powoli się wyczerpuje. Oni pytają: kiedy w końcu zaczniemy coś robić? Kiedy będziemy działać, a nie tylko głodować? W nasz statut wpisane jest, że wszystkie środki, które prowadzą do wyzwolenia Tybetu, są dobre.
- Nawet przemoc?
- Przemoc nie jest dobra. Ale... Wszystkie środki, tak jest napisane. Bez niepodległości nigdy nie będziemy szczęśliwi. Ludzie są na granicy wytrzymałości. W rozmowach słyszę, że w walce politycznej marksizm jest znacznie bardziej skuteczny niż buddyzm. „W moim przypadku, buddyzm po prostu nie działa. Kiedyś był sensem życia, ale od kiedy dowiedziałem się jak bestialsko zabili moją rodzinę, już nie jest" - powiedział mi przyjaciel. I dodał, że nie potrafi zabić kurczaka, ale z chęcią wykończyłby Chińczyka... Wielu z nich mówi o podziemiu w Tybecie, o walce zbrojnej. Studiujemy, jak działał serbski Otpor, mamy warsztaty, treningi.
- Dalajlalma to wszystko wyklucza.
- Wiem. Wszyscy to wiedzą. I mówią, że Dalajlalma jest jak wielki bananowiec: daje wspaniały cień, ale nie pozwala rozwinąć się trawie, która z tego cienia korzysta.
Nie czuję wobec Chińczyków nienawiści. Mam nadzieję, że się zmienią. Ale boję się, że to nigdy nie nastąpi. Natomiast widzę, jak zmieniają się moi znajomi. I dziwi mnie polityka Chin. Przecież ignorując Dalajlamę, hodują naprawdę wielką grupę, która jest gotowa na wszystko. Oczywiście, jest część która zasiedziała się w Indiach, mają karierę, dzieci...
- A ty?
- Najpierw walka, potem rodzina. Wiem, że jest wielu Tybetańczyków, którzy nie troszczą się o ojczyznę, i po prostu robią karierę. Nie złości mnie to. Raczej smuci.

(cd. w następnym wpisie)

Deckyi jest przed trzydziestką, nosi koszulkę z napisem „Free Tibet", ciągle się uśmiecha, gestykuluje i zamawia herbatę za herbatą. Na jej kolorowy telefon ze zdartymi klawiszami co chwilę przychodzą SMSy.  
W Polsce Deckyi byłaby pewnie menedżerką w agencji PR albo biurze turystycznym, lubiłaby gadżety i jeździła na narty. Mogłoby jej smakować sushi.
Tymczasem siedzimy w mikroskopijnej restauracji przy głównym placu w Dharamsali, Deckyi z przepastnej torby wyciąga broszury tybetańskie. Za oknem tłumek turystów miesza się z lamami w bordowych szatach.
- Szczerze mówiąc, do niedawna nawet nie bardzo cokolwiek wiedziałam o walce o wolność Tybetu... Wiesz, w domu się dużo o tym mówiło, mój ojciec jest bardzo zaangażowany, ale ja sama raczej  byłam zainteresowana innymi rzeczami na studiach - mówi i puszcza oko.
 - Innymi?
- No wiesz, znajomi, imprezy. Kino. Uwielbiam kino! No i praca. Skończyłam przecież turystykę, pracowałam w biurze podróży i byłam naprawdę zadowolona. Te rzeczy. Do momentu jak nie dopadło mnie to, co prędzej czy później dotrze do każdego Tybetańczyka na uchodźstwie.
- Czyli co?
Zadzwonili do mnie z Tibetan Women's Association i poprosili, żebym dla nich pracowała - mówi.
Stowarzyszenie to najważniejsza tybetańska organizacja kobiet na uchodźstwie: organizuje projekty edukacyjne, pomoc dla starszych w potrzebie, festiwale kulturalne.
Deckyi urodziła się już na uchodźstwie, w rodzinie jednego z zasłużonych tybetańskich działaczy. Tak jak wszystkie tybetańskie dzieciaki chodziła do specjalnej szkoły prowadzonej przez Tibetan Children's Village, uczyła się tybetańskiego, potem kończyła liceum na prowincji.
- Przeniosłam się do Delhi i myślałam, że będę mieć życie jak wszystkie moje indyjskie znajome. Ale jestem Tybetanką, a Tybetańczycy mają inne życie - opowiada Deckyi.
- To znaczy jakie?
- Takie, które widzisz przez pryzmat Tybetu. Wyjaśnię ci na przykładzie: masa organizacji z Europy się z nami kontaktuje, również kobiecych. Często pytają, czy jesteśmy feministkami. To nieporozumienie.
- Nie jesteście?
- Nam zupełnie nie o to chodzi! Jesteśmy zajęte czymś innym, walczymy o Tybet. Jak już go wywalczymy, to będzie się można zastanowić kim być: feministką, szowinistą czy przeciętniakiem. Ale najpierw musimy mieć prawo być Tybetańczykami. Na razie nie mamy luksusu innych wyborów - mówi trzydziestolatka, która zrezygnowała z życia w stolicy.
- Kiedy podjęłam decyzję o przeprowadzce, moi znajomi mówili: uciekniesz po tygodniu. Jak przyjechali mnie odwiedzić, autobusem jest kilkanaście godzin, to byli zaskoczeni że tak długo wysiedziałam w Dharamsali. To prawda, to miasteczko jest malutkie, nie ma imprez. Ale jestem teraz w dobrym wieku, żeby coś zrobić dla mojego kraju. No, może przydałoby mi się trochę więcej pieniędzy. Może nowa komórka... Kiedyś miałam każdą najnowszą, ale to były dawne czasy. Rzeczy są dziś mniej ważne.
- Nie tęsknisz za Delhi?
- Nie. Ono było inne, może do niego wrócę, ale bardziej świadoma. Kiedy zaczynałam, nie bardzo chciałam wyjeżdżać do Dharamsali. Znajdowałam wykręty, wymówki. - Nie znam się na tym, nie potrafię - mówiłam, jak dziewczyny mnie namawiały na działanie w ruchu. Ale one były uparte! Dopiero za trzecim razem się zgodziłam. Dostałam broszury, książki. Czytałam. I dopiero wtedy zdałam sobie naprawdę sprawę z tego, kim jestem.
- Kim?
- Kobietą, która ma wielki obowiązek. I musi pomóc w walce o swój naród. To przychodzi nagle, jak coś oczywistego. Pracowałam wtedy nad jakimś projektem, rozmawiałam z dziewczynami, które przyszły z Tybetu przez góry. One opowiadały, jak było, ile musiały przejść, jak było ciężko tam, w Tybecie... I wtedy do mnie dotarło. Zrozumiałam, że kiedy one tak szły, ja siedziałam w Delhi. I że nie mogę tego tak po prostu dalej robić. Muszę działać!
W przypadku Deckyi działanie to praca po kilkanaście godzin dziennie, bo Stowarzyszenie zawsze ma więcej pomysłów, niż ludzi do pracy. Pokazuje trzy puszki Red Bulla w torbie i uśmiecha się: czasami trzy dziennie jej nie wystarczają.
- Najważniejsza jest walka o język. Bez tego Tybet zginie. Dlatego organizujemy festiwale, pokazy kulturalne. Przez to pokazujemy, że się nie boimy. Trzeba pokazać Chinom, że nie jesteśmy zastraszeni. Ja sama? Oczywiście mówię po tybetańsku, ale z pisaniem mam już kłopoty. W tym czasie kiedy się uczyłam, szkoły nie były tak dobrze rozwinięte. Nie pisaliśmy po tybetańsku, kiedy byłam dzieckiem.
Dzień aktywisty tybetańskiego w Dharamsali wygląda podobnie do dnia pracownika organizacji pozarządowej w Polsce. Deckyi przychodzi rano do biura, czyta pocztę, zaczyna dzwonić, organizować, spotykać się, ustalać budżety, odpisywać na maile, potem załatwia materiały na demonstracje...
Tyle, że żaden pracownik trzeciego sektora w Polsce nie nasłuchuje wiadomości w lokalnym radiu o aresztowaniach i torturach znajomych.
- Początek to była makabra. Wcześniej nigdy nie byłam aktywistką, nie ciągnęło mnie to zupełnie. Chodziłam oczywiście na demonstracje, jak każdy Tybetańczyk, ale raczej jako widz, a nie uczestnik... A tutaj mam organizować strajk głodowy, seminaria, i jeszcze we wszystko wierzyć! Ale przyzwyczaiłam się szybko. Poza tym, to honor, pracować dla narodu.
- Wierzysz w wolny Tybet?
- Hmmm... Wierzę w powrót do Tybetu. Trochę to skomplikowane. Wiem, co robią Chińczycy, wiem jak są bezlitośni i jak trudno żyć naszym braciom w Tybecie. Ale szanuję Jego Świątobliwość i jego wytyczne. Myślę, że Droga Środka jest słuszna.
- Czyli trzeba rozmawiać z Chinami?
- Trzeba negocjować, bo przemoc donikąd nie prowadzi. Chociaż moi znajomi często myślą zupełnie inaczej. Jestem bardzo dumna z tego, że podążam za Jego Świątobliwością. I mam nadzieję, że wrócimy do Tybetu. Bo Indie są piękne, ale cokolwiek tu mamy, nie jest nasze. Szkoły, klasztory, domy - to wszystko indyjskie. Mam wielu wspaniałych  przyjaciół z Indii, ale różnimy  się. Oni mają swój kraj, swoją flagę, hymn. Ja mam tylko to co tutaj. I Tybet, tam daleko.
- Wiesz, mówią o nas że jesteśmy takim straconym pokoleniem, które nie szanuje Dalajlamy, tylko patrzy jakby się tutaj najlepiej ustawić. Ja mam sporo znajomych w Delhi, sporo w innych miastach. Wszyscy Tybetańczycy tam sobie układają życie, ale jak trzeba, natychmiast wszystko rzucą i przyjadą pomagać. Pamiętają, że chodzi im o to, żeby wrócić do kraju. Mimo tego, że żaden z moich znajomych nie widział Tybetu na własne oczy. Ja próbowałam pojechać, ale Chińczycy nie dali mi wizy.
Co nas tak pcha do działania? Może rodzice. Może poczucie obowiązku.
A może to jest w nas i wiemy, że jeśli nie my, to nikt nie będzie zainteresowany tym co się dzieje na końcu świata?

***

- Czy to nie upokarzające? Zobacz, tak wygląda mój dokument w moim nowym kraju - mówi Phuchung i wyciąga z kieszeni niewielką, pomiętą zieloną kartę ze zdjęciem.
To dowód osobisty, który  trzeba co roku odnawiać. Siedzimy na tarasie jednej z kilkudziesięciu knajpek w Dharamsali. Phuchung ma przy sobie plecak, właśnie wraca od znajomego, który mieszka w klasztorze, do domu. Czeka go kilkanaście godzin w autobusie. Ale na razie smagły, przeciętnie ubrany trzydziestolatek pije herbatę i patrzy w dal. W Polsce mógłby być nauczycielem angielskiego, a w wolnych chwilach prowadzić swojego bloga z tłumaczeniami. I w Indiach uczy angielskiego.
- Jesteśmy tu gośćmi. Tylko gośćmi. To znaczy, że co roku trzeba starać się o nową kartę pobytu. Każdy Tybetańczyk taką ma, i to jest jedyny dowód na jego istnienie. Na rok. Słyszałem, że kiedy chcemy wyjechać za granicę, nie mamy paszportu, tylko specjalne zaświadczenie.
Phuchung, w odróżnieniu od swoich znajomych, urodził się w Tybecie. Do Indii trafił, gdy miał czternaście lat. Przeszedł z braćmi przez Himalaje, i nie chce o tym mówić.
- Maszerowaliśmy w nocy, bo w dzień to było zbyt ryzykowane. Mieliśmy szczęście, nasi przewodnicy znali drogę bardzo dobrze. Trafiliśmy tutaj jak wszyscy: najpierw do szkoły, potem do liceum... Potem studia. Jak wszyscy. Nie znałem hindi, znałem chiński. Nie znałem angielskiego, znałem tybetański, ale inny dialekt niż ten, którym mówiło się w szkole. To nie było łatwe.
Phuchung jest w Indiach już piętnaście lat.
- Indie nas chcą, bo Dalajlama przyciąga turystów. Chcą nas, ale nie jesteśmy u siebie. Ja najbardziej na świecie chciałbym wrócić do Tybetu.
- Do wolnego Tybetu?
- Najlepiej tak, do wolnego. Ale nie wiem, czy to będzie możliwe... Tak naprawdę to chciałbym wrócić do Tybetu, żeby zobaczyć się z moją mamą przed śmiercią. Nie wiem, czy wtedy już będzie wolny. Ona ma już niemal siedemdziesiąt lat. Z ojcem nie zdążyłem się zobaczyć zanim umarł. Tutaj nie mam żadnych krewnych, domu. Mieszkam w szkole, w której uczę. To nie jest złe życie, ale chciałbym odwiedzić rodzinę w Tybecie.
Phuchung nie myśli na razie o walce. Tłumaczy, że starcie z Chińczykami mogłoby się skończyć tragicznie. - Oni są potężni i brutalni. Pamiętam to dobrze, mają naprawdę mocna armię. I mają pieniądze, którymi próbują kupować naszych.
- Chińczycy mówią, że Tybet to część Chin. To kłamstwo, nigdy tak nie było. To nieprawda. Dla mnie najważniejsze jest to, co mówi dzisiaj Jego Świątobliwość: że tylko dialog jest drogą do porozumienia. Jego Świątobliwość jest dla mnie najważniejszy, co on powie, jest dla mnie święte. Kiedy szedłem do Indii, opuszczałem dom, najbardziej chciałem zobaczyć właśnie Jego Świątobliwość. Szedłem prosto do boga. Tylko nie wiedziałem, że tak trudno będzie wrócić. - mówi Phuchung cicho i odwraca głowę, a jego oczy wilgotnieją.
- Nie sądzę, żeby Kongres Młodzieży Tybetańskiej powinien walczyć zbrojnie. Żeby zrobić powstanie. Zobacz, co się dzieje, kiedy wybuchają powstania, ile ludzi ginie w demonstracjach. U mnie na wsi, wszyscy się bali Chińczyków. Kongres ma swoje slogany, swoje idee. Ale ja wiem, jak wyglądają Chińczycy i nie sądzę, żeby każda metoda walki była dobra. Musimy szanować Jego Świątobliwość i nasz rząd. Wierzyć i prosić o zagranicę o pomoc.
Tylko to nam zostało.
- A jeśli nie uda się wrócić do Tybetu?
- Musi się udać.
- A jeśli jednak?
- To wtedy chciałbym wyjechać. Zacząć nowe życie, w Kanadzie, w USA. Tam są duże kolonie tybetańskie, jest szansa na lepsze życie. Teraz chcę dokończyć studia, zdobyć licencjat.
- A co z walką o Tybet?
- Czekamy na pomoc. Samo współczucie nam nie wystarczy - musi być jakieś działanie ze strony rządów za granicą. W przeciwnym wypadku nic się nie zmieni. Widzę, że po ostatnim powstaniu świat zaczął się orientować, jakie naprawdę są Chiny - że są dwulicowe, fałszywe.
Ale to nie wystarczy. Jeśli świat więcej nie zrobi - będziemy cierpieć. Sami nie damy rady. Jest nas za mało.
Ale nie tego się najbardziej obawiam.

Najgorszy jest mój sen o przyszłości. Boję się, że się spełni. Widzę w nim dzieci, które biegają naokoło mnie. To muszą być moje dzieci, bo krzyczą: Tato! Tato, opowiedz mi o Tybecie! Jak tam jest? Są wysokie góry? Jest zimno?

A ja nie potrafię im nic powiedzieć, bo już nic nie pamiętam. Wszystko zapomniałem.

Wtedy się budzę przerażony.

***

Bardzo dziękuję Natalii Bloch za pomoc w dotarciu do bohaterów reportażu. Wiersz Tenzina Tsundue „Moja Tybetańskość" w przekładzie Stefana Baranowskiego i Marcina Barskiego, pochodzi z tomika „Kora", wydanego w wydawnictwie vis-a-vis w Krakowie.

I jeszcze, na koniec: Moja Tybetańskość

Trzydzieści dziewięć lat na uchodźstwie.
Nie wspiera nas żaden naród.
Żaden przeklęty naród!

Jesteśmy uchodźcami.
Ludem utraconej ziemi
Obywatele bez narodu

Tybetańczycy: zasoby światowego współczucia.
Pogodni mnisi i radośni tradycjonaliści;
sto kilkadziesiąt tysięcy rozproszonych,
zasymilowanych i przesiąkniętych
mnóstwem hegemonii kulturowych

W każdym urzędzie i na każdym posterunku
jestem „Indusem pochodzenia tybetańskiego".
Dokument tożsamości
odnawiam co roku z hinduskim salaam.
Cudzoziemiec urodzony w Indiach.
Byłbym całkiem Indusem,
Gdyby nie moja twarz żółtka z Tybetu

Jestem Tybetańczykiem.
Ale nie jestem z Tybetu.
Nigdy tam nie byłem.
Choć marzę, by tam umrzeć.

Ktokolwiek dokonał dzisiejszego zamachu na krykietową drużynę Sri Lanki w Pakistanie, wiedział doskonale jaki szok wywoła. W biały dzień strzelano w Lahore, jednym z największych miast Pakistanu, do drużyny sportowej. Co więcej - do drużyny krykieta!

Atak na drużynę krykieta to coś, co dotychczas nie mieściło się Pakistańczykom w głowie. Przede wszystkim dlatego, że to nie jest sport narodowy, ale coś w rodzaju kultu, świętości. Krykieciści są gwiazdami pierwszego formatu, a pozycja krykieta w państwach takich jak Indie, Pakistan czy Sri Lanka jest niezachwiana: można go porównać chyba tylko do piłki nożnej w Anglii.

Zamach na lankijską drużynę jest kolejnym dowodem na to, że władze w Pakistanie nie panują zupełnie nad sytuacją, zajęte walką o władzę. A całe państwo stacza się powoli, ale nieubłaganie do kategorii państw upadłych. I że ustępstwa wobec bojowników, jakie ostatnio poczyniono, nie działają. I na pewno nie zachęcają do negocjacji.

To jest dziś jeden z największych problemów globalnych - jestem tego pewien. Nie tylko dlatego, że Pakistańczycy mają bombę atomową, ale również dlatego, że są kluczowym sojusznikiem NATO w Afganistanie.

Ale jak wynika z ostatniego numeru The Economist, Polska jest znacznie bardziej ryzykowna dla inwestorów niż Pakistan. W kontekście ostatnich zamachów to naprawdę ciekawe: warto przyjrzeć się zestawieniu z ostatniego numeru The Economist, który na podstawie danych HSBC porównał ryzyko inwestycyjne i ryzyko w ogóle w państwach rozwijajacych się.

Publicyści The Economist za analitykami banku HSBC na podstawie trzech wskaźników szacują ryzyko i wychodzi im, że trzy najbardziej zagrożone "zarażeniem" kryzysem państwa rozwijające się to RPA, Węgry i... Polska! Dopiero na szóstym miejscu plasuje się Pakistan... Co wystawia chyba analitykom HSBC odpowiednią opinię.

Cały tekst z The Economist polecam tutaj. A tutaj raport z ostatniego numeru, w którym sporo o państwach naszego regionu - coś w rodzaju rehabilitacji za bzdury HSBC.